Van de Velde in Turkije

Enkele weken ontmoette ik Gülcan Kahraman, de bevlogen hoofdredactrice van het Nederlands-Turkse tijdschrift Akrostiş. Toen ik haar vertelde over Roger Van de Velde, blonken er lichtjes in haar ogen. ‘Ik heb over hem geschreven, in het Turks.’ Wat later zat de Nederlandse versie van haar redactionele tekst voor het Waanzin-nummer van Akrostiş in mijn mailbox. Over Roger Van de Velde, zijn Turkse tegenhanger Sait Faik en natuurlijk ook over de fantastische kortfilm Knetterende Schedels van Kris Verdonck.

Oorspronkelijke titel ‘Yazmasam deli olacaktım’ / Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden

“ALS IK NIET SCHREEF WERD IK GEK” (SAIT FAIK)

22.10 uur, 10 september

Als ik terug rijd is het rustig, de autoweg is een gitzwarte leegte. Hoe verder ik rijd, hoe langer de weg wordt en hoe verder hij zich van me af beweegt, lijkt het. Ik ben nog steeds onder de indruk van de avond, doortrokken van het gevoel een niet opgemerkt inzicht te hebben opgemerkt, terug te komen van een plek waar niemand is geweest, een onberoerde plek beroerd te hebben. Schrijvers zitten ingeklemd tussen de wereld die ze dromen en de realiteit, voelen een diep verdriet over het onrecht dat ze meemaken, de dwingelandij en de repressie, en weten dat ze alleen naar hun pen kunnen grijpen om daar iets tegen te doen. Ik denk aan hoe ontijdig en onplaatselijk de mensen zijn die in verschillende tijden in verschillende landen en talen schrijven.

Daar moet ik in Akrostiş absoluut over schrijven…

Wat is waanzin?
Is het gekte? Is het iets wat niet normaal is, wat buiten het normale ligt? Een ziekte? Een vorm van een totaal niets? Is alles, zoals het heet, ‘pas duidelijk door zijn tegendeel’? Zijn wijsheid en waanzin zo tegengesteld aan elkaar? Bestaat er een relatie tussen creatieve genialiteit en waanzin?

En wat is de invloed van waanzin op theater, romans, schilderijen, beeldhouwwerk en al die andere schone kunsten? Kun je in absolute zin spreken van normaliteit, van wat verstandig is? Wie bepaalt trouwens wat normaal is? Als dat de samenleving is, heeft die dan geen behoefte aan waanzinnigen? Is het soms een soort spookachtig lot van kunstenaars en schrijvers om met een vorm van waanzin behept te zijn?

Beste lezer,

in deze aflevering van het tijdschrift Akrostiş, samengesteld door een nieuwe redactieraad, presenteren we u de mooiste teksten, gedichten, krankzinnigheden, verhalen en essays.

De bijdragen aan ons thema Literatuur en waanzin komen van schrijvers uit Turkije en België, die samen een groot aantal op waanzin gebaseerde boeken, romans, en romanpersonages bekijken. Daarmee zoeken ze de grenzen op van de waanzin en presenteren u teksten die kunst en literatuur met een portie waanzin besmetten.
We onderzoeken in deze aflevering of er een noodzakelijk verband is tussen kunst / literatuur en waanzin, en we stippen punten aan waar artistieke creatie en het beeld van waanzin samenkomen, waar ze elkaar snijden.

19.25 uur, 10 september

Verdomme, ik ben te laat! In een van de zijstraten vind ik met moeite een parkeerplaats, ik loop haastig in de richting van het gebouw, biddend dat Michiel me buiten het culturele centrum opwacht. Door de menigte op de stoep valt het oranje pand onmiddellijk op, voor de glazen deur zie ik Michiel naar me wenken. Hij staat met een paar mensen te praten. Heerlijk is het om in zo’n menigte een bekend gezicht te zien…

Naast Michiel staat Kris, een regisseur, en zijn vrouw, de kunstenares Katja Louisa Stonewood, is er ook, we begroeten elkaar en maken kennis. Katja heeft als regie-assistente en art director aan de film meegewerkt.

We praten over de film en het tijdschrift. “Kom dan gaan we naar binnen,” zegt Kris,“de film begint zo.”
We hebben de eer u een voorproefje te bieden uit een ongepubliceerde tekst van de wereldberoemde kunstenaar Jan Fabre – een primeur, want de tekst zal pas in de loop van 2018 worden uitgebracht.

De dierbare schrijfster en kunstenaar Nergiz Şahin werkt aan een project in samenwerking met kunsthuis Yellow Art. Onze redacteur Akim A.J. Willems verbleef een week als artist in residence in Kaos en beschrijft de ervaringen die hij daar opdeed. Yellow Art en Kaos organiseren kunstzinnige activiteiten met mensen die psychiatrische problemen hebben. In ons tijdschrift vindt u tekeningen en gedichten die in deze twee instellingen zijn gemaakt. Tuur Devens onderzoekt voor ons het begrip outsider kunst. Johan De Vos neemt het thema ‘waanzin in de literatuur’ onder de loep.

Eregast in dit nummer is Tezer Özlü…

Meltem Dağcı interviewt Elif Koç, die als psychologisch adviseur werkzaam is, over het boek Ik heb je nooit een rozentuin beloofd en het begrip waanzin. Peter Weyns analyseert het boek Schaaknovelle van Stefan Zweig. Onze schrijvers en kunstenaars bekijken het begrip waanzin in al zijn facetten en vanuit verschillende perspectieven.

19.05 uur, 10 september

Ik ga naar Merksplas voor een ontmoeting met onze redacteur Michiel Leen. Ik ben uitgenodigd voor de première van ‘Knetterende schedels’, een korte film van de Belgische regisseur Kris J.Y. Verdonck. De film gaat over het leven van Roger Van de Velde, een Belgische auteur die in de jaren zestig leefde. Vanwege zijn verslaving aan palfium zat de auteur jarenlang in gevangenissen en psychiatrische klinieken. Hij kreeg een publicatieverbod en iedere mogelijkheid om te schrijven werd hem afgenomen.

En dan zijn er nog dichters die gek van verliefdheid door de woestenij zwerven.

Zijn er eigenlijk dichters die niet aan de rand van de gekte zwerven? Naast onze vaste dichters als Mustafa Kör, Ömer Turan, Haydar Ergülen, k. Iskender hebben ook Menno Wigman, Şeref Bilsel, Max Greyson, Çiğdem Sezer en Astrid Haerens hun medewerking aan dit nummer verleend.

Menno Wigman, de dichter op ons omslag, schreef in een tijd dat hij in een psychiatrische kliniek verbleef het gedicht Godverdedomme. Het gedicht, waarin alle grammaticale regels met voeten worden getreden, is geïnspireerd op brieven die hij kreeg van een patiënt.

“Voorzichtig moet je lopen door de woorden heen”. Zo begint een woordgedicht voor de liefde van Şeref Bilsel. U zult voorzichtig door de tekst van onze dichter lopen en bezoedeld worden met woorden.

20.35 uur, 10 september

“Gefeliciteerd! Ik vond de film heel geslaagd en weet je, dat Roger Van de Velde ondanks alle verboden wilde schrijven en het dunne vloeipapier voor sigaretten dat hij zijn vrouw stiekem mee liet brengen wanneer ze hem in de gevangenis kwam bezoeken gebruikte om op te schrijven, dat doet me denken aan een Turkse schrijver. Misschien zou Van de Velde gek geworden zijn als hij niet schreef…

“Als ik niet schreef werd ik gek.”

Dat is een citaat van de Turkse korte verhalenschrijver Sait Faik.”

“Ja, Gülcan,” zegt Kris,“inderdaad. Dat is precies wat Roger Van de Velde ook zei.”

Schrijvers en dichters, die in hun binnenste en in hun mond woorden dragen, maken onze talen verwant en ons vertrouwd, bedenk ik me, en als we elkaar aankijken zien we in het stralen van onze ogen dat de Turkse en de Vlaamse literatuur elkaar op dat moment snijden, de ogen van de woorden raken onze ogen.

Een groet aan alle Don Quichots die geloven dat ze de wereld kunnen veranderen!

Hier is ons vijfde nummer…

Gülcan Kahraman
Hoofdredacteur

Van de Velde in Mexico

Helaas ben ik na mijn reis naar Kreta, niet op het vliegtuig naar Mexico gestapt om ook daar onderzoek te doen voor de biografie.

Roger Van de Velde zette nooit voet aan wal in Mexico, maar zijn teksten wel. De korte verhalen van Van de Velde worden er bijzonder gewaardeerd. Dit is de verdienste van Fons Lanslots. Deze man leidde net als ik aan een ongeneeslijke Van de Velde-obsessie. Hij schreef voor het Nationaal Biografisch Woordenboek een bijdrage over Van de Velde. En vooral, hij vertaalde Roger Van de Veldes korte verhalen naar het Spaans.

Fons was een grote liefhebber van Mexico, ging er vaak op reis en sprak de taal. Via zijn contacten in de literaire wereld aldaar, verschenen verschillende verhalen van Van de Velde in literaire bijlages van kranten en in literaire tijdschriften. Helaas overleed Fons Lanslots enige tijd geleden en zit de Mexicaanse fanclub dus al even op zijn honger.

Monsieur Delcourt y los gusanos, Una leccion de filosofia, Trompeta, het klinkt goed. De Mexicanen lijken ook te houden van psychedelische illustraties bij korte verhalen.

Mocht er een vertaler zich geroepen voelen, de Mexicaanse fans zullen u dankbaar zijn!

Roger-loze dagen

‘Wanneer hebben we eens een Roger-loze dag?’ zuchtte mijn man afgelopen week. Tja, waar het hart van vol is, loopt de mond van over. Sinds ik aan de biografie ben begonnen, neemt mijn Van de Velde-obsessie alleen maar toe. Haast elk gesprek gaat over Roger. ‘In de krant staat een artikel over interneringen nu, het gaat er niet veel beter aan toe als destijds toen Roger werd opgesloten.’ ‘Vandaag heb ik een verhaal gevonden van Roger dat nog niet gepubliceerd werd.’ ‘Ik zou echt graag iemand van Janssens Farmaceutica kunnen spreken over Palfium.’

Niet alleen mijn huisgenoten val ik lastig met mijn obsessie, ook andere mensen die ik ontmoet, moeten er aan geloven. Bij deze: mijn welgemeende excuses.

Toch leidt dat niet kunnen zwijgen over Van de Velde tot interessante ontdekkingen. Zo kom ik tot de ontdekking dat schilder Jan Vanriet ooit nog met Roger optrok en dat de psychiater die Roger gek verklaarde nog in leven is. En ontdekte ik dat een vriend als jonge gast een heuse Roger-bevlieging had. Hij liet zich zelfs in Roger-positie fotograferen. Ja, u ziet hem hier onderaan op de foto. (Dank je, Niels!)

Maar goed, ik ga mijn leven beteren en Roger-loze dagen inlassen.

received_10215790400824099

 

Waar is Wally in het liberaal archief

Roger Van de Velde’s echtgenote knipte de krantenartikels die haar man schreef voor de Nieuwe Gazet netjes uit en bewaarde ze in mappen. Deze mappen liggen nu in het Letterenhuis. Helaas knipte mevrouw Van de Velde netjes rond het artikel, waardoor de datum vaak verloren is gegaan. Soms schreef ze die met de hand bij het artikel, maar niet altijd.

Dus verhuis ik de komende maanden naar het Liberaal Archief in Gent. Daar worden de exemplaren van de Nieuwe Gazet bewaard, ingebonden in grote boeken. Het idee ‘ik pluis de jaargangen tussen 1947 en 1970 even uit’, werd de eerste dag al ‘oh jee, dit wordt een tijdrovend monnikenwerk.’

Veel artikels in De Nieuwe Gazet zijn niet ondertekend met de naam van de journalist. Fernand Papon, collega van Van de Velde, vertelde me dat een journalist destijds zijn artikels pas mocht ondertekenen met zijn naam of initialen wanneer hij zijn sporen verdiend had.  Zoeken naar een speld in een hooiberg dus. Soms meen ik Rogers schrijfstijl te herkennen, maar helaas zijn er nog tal van andere goede journalisten bij De Nieuwe Gazet wiens schrijfstijl met die van hem te vergelijken valt. Ik durf er dus mijn hand niet voor in het vuur steken welke artikels van hem zijn en welke van andere nobele onbekenden.

Het doorbladeren van de kranten gaat traag, ontzettend traag. Mijn ogen speuren elke bladzijde af, op zoek naar RVDV, PAN (Rogers pseudoniem), R Van de Velde of Roger Van de Velde. Ook scan ik de krantenkoppen in de hoop artikels uit de knipselmap te herkennen. Er is er immers eentje dat ik echt heel graag zou lezen, gewoon om te weten of het werkelijk bestaat. Zodra ik het vind, meer daarover. Maar eerst verder speuren.

20180530_102150[1]
Mijn route van het station tot aan het archief loopt door het mooie Citadelpark.

Roger las bijna net zoveel als ik

20180605_131020

In de Oude Beurs, vlakbij de Grote Markt, vind je Boekhandel Brocatus. De eigenaar Marcel Brocatus heeft al meer dan 55 jaar als boekenhandelaar op de teller staan. Ondertussen is hij 88 jaar, maar aan stoppen denkt hij niet.

Wie op zoek is naar een boek, krijgt bij Marcel een klantenservice uit de duizend. Wanneer hij het boek niet in zijn uitgebreide collectie heeft, dan laat je je telefoonnummer achter. Soms krijg je dan weken of maanden later een telefoontje van hem ‘Ik heb je boek gevonden.’

Marcel was ooit een collega van Roger Van de Velde bij De Nieuwe Gazet. Roger werkte er als journalist, Marcel was inspecteur. Hij bezocht de krantenwinkels en deed marktonderzoek.

Marcel herinnert zich Roger als een intelligente en belezen jonge man. Hij was graag in zijn gezelschap, omdat er altijd wel iets interessants op te steken viel.

‘Roger las bijna zoveel als ik.’ Uit de mond van Marcel Brocatus wil dat heel wat zeggen. Tot enkele jaren geleden las Marcel elke dag een boek. Ongeveer 14 000 heeft hij er gelezen.

In de jaren vijftig verliet Marcel de krant. Daarna hield hij nog slechts sporadisch contact met Van de Velde. Hij volgde de literaire carrière van Roger vanop afstand. Van alle boeken van Van de Velde, heeft hij de eerste drukken zorgvuldig bewaard. Hij belooft me dat ik ze volgende keer eens mag inkijken.

Wil je ook op bezoek bij deze sympathieke boekhandelaar? Oude Beurs 3, Antwerpen. Elke dag open van 14 uur tot 18 uur.

Biografie Roger Van de Velde (3):Over zwarte panters en zwanen

Vorige week woensdag ontving PEN Vlaanderen de Arkprijs voor het Vrije Woord. Als lid van de raad van bestuur van PEN, had ik de eer deel te nemen aan de festiviteiten. Terwijl ik daar in de zaal van de Zwarte Panter luisterde naar de feestredes, dwaalden mijn gedachten af naar 7 mei 1970. Naar De Zwaan op de Grote Markt in Brussel. Daar nam Roger Van de Velde diezelfde Arkprijs in ontvangst. Dankzij een schrijversactie was hij enkele weken eerder vrij gekomen uit Merksplas. Hubert Lampo sprak de laureaat toe, Roger Van de Velde sprak zelf zijn dankwoord uit.

Met mijn neus op het rijkelijk versierde koningsblauwe schrijn van de Arkprijs, zoek ik naar de inscriptie met zijn naam. Daar staat hij, Roger Van de Velde – Recht op Antwoord. Ik strijk er even met mijn vinger langs. Bijna vijftig jaar geleden heeft hij dit schrijn in zijn handen gehad en nu sta ik hier. Misschien is dit het dichtste dat we ooit bij elkaar zullen komen.

Hoewel, het is niet helemaal dezelfde schrijn als destijds. De namen van de laureaten worden in het schrijn gegraveerd. In 1994 was er geen plek meer en werd er een zilveren band aan toegevoegd. Ondertussen dreigt er opnieuw plaatsgebrek en wordt gezocht naar een oplossing. Helaas blijft de Arkprijs voor het Vrije Woord nodig.

IMG_1624
foto: Dimitri Bontenakel

Biografie Roger Van de Velde (2):Walter, Kris en Piet

Mijn archiefwerk in het Letterenhuis onderbreek ik nu en dan voor ontmoetingen met mensen die Roger Van de Velde gekend hebben of die net als ik, door hem begeesterd zijn. Stuk voor stuk bijzondere mensen, waarvan de ogen gaan blinken zodra ze het over Roger hebben.

De eerste persoon die ik opzoek is Walter van den Broeck. Hij ontvangt me in een gezellige kamer vol boekenkasten. ‘Dit zijn enkel de Nederlandstalige boeken,’ zegt hij.  Op tafel liggen op een stapeltje alle gepubliceerde boeken van Roger Van de Velde. Om jaloers op te zijn. Want al heb ik ondertussen wel alle boeken van Roger gelezen, ik heb ze nog niet allemaal in mijn bezit.

Walter vertelt over de twee keer dat hij Roger ontmoette en over de schrijversactie die werd opgezet om hem vrij te krijgen. Wanneer zijn geheugen hem in de steek dreigt te laten, duikt hij plots weg achter zijn bureau. Hij opent een kast met daarin rijen handgeschreven dagboeken, netjes geordend per jaartal. Walter leest voor wat hij schreef de dag dat hij vernam dat Roger Van de Velde stierf. Even moet ik slikken. Ook Walters ogen zijn vochtig.

Roger Van de Velde inspireert bijna vijftig jaar na zijn dood kunstenaars die hem nooit gekend hebben. Op het terras van café Kamiel ontmoet ik Kris Verdonck. Net als ik nu, bracht hij maanden door in de archieven van het Letterenhuis. En net als ik is hij gefascineerd door het verhaal van Roger Van de Velde, maar nog meer door zijn ijzersterke, sobere proza.

Kris is een droom van een tipgever: de namen van mensen die Roger gekend hebben of mensen kennen die hem gekend hebben vliegen rond mijn hoofd, alsook boekentips, gegevens over de gevangenis in Merksplas, het gebruik van Palfium en de journalisten van De Nieuwe Gazet.

Kris maakte een kortfilm ‘De Knetterende Schedels’. Mis je kans niet om deze kortfilm te zien, het is een pareltje dat je naar de keel grijpt.  De film vertrekt binnenkort op festivaltournee en zal in verschillende landen te zien zijn. Roger Van de Velde zat dan misschien lang achter tralies, zijn werk spreidt de vleugels. De trailer kan je online bekijken.

In het archief vond ik een Frans opstel dat Roger Van de Velde schreef in 1944. Er zat een brief bij van Piet Verelst. Deze man zat in de jaren 40 naast Roger op de schoolbanken. Wanneer ik hem contacteer, vertelt hij me dat hij zich Roger Van de Velde nog goed herinnert. Roger was ‘rijper’ dan de andere jongens van de klas en tijdens discussies met de leraar kwam hij aandraven met kennis en argumenten waar zij nog nooit van gehoord hadden. Piet had grote bewondering voor Roger, die vooral erg goed was met taal. Daarom had hij het opstel al die jaren bewaard en opgestuurd naar het Letterenhuis. Piet vertelt me over hun dagelijkse wandeling naar de tram, over de andere vrienden van Roger, over het leven op school in Antwerpen ten tijde van de oorlog. Ondertussen is Piet meer dan negentig jaar oud en de herinneringen aan zijn schoolkameraad zijn beperkt.  We beloven om contact te houden. Wanneer ik meer informatie vind over Rogers schoolperiode, zal ik die aan hem doorspelen, misschien komen er dan meer herinneringen boven drijven.

Fijne mensen, fijne ontmoetingen. En nu weer verder de archieven in.

De Knetterende Schedels - Kris Verdonck
uit De Knetterende Schedels, kortfilm van Kris Verdonck

 

Biografie Roger Van de Velde (1): Waar ben ik aan begonnen?

Nog geen klein jaar geleden las ik, op aanraden van Erik Vlaminck, voor het eerst een boek van Roger Van de Velde. De Knetterende Schedels blies me van mijn sokken. In glashelder proza en met veel mededogen schetst Van de Velde portretten van zijn lotgenoten in de psychiatrische afdeling waar hij verbleef.

Wie was deze Roger Van de Velde? En waarom had ik nog nooit eerder van hem gehoord? Omdat ik te laat uit de bloemkolen ben gekropen, zo bleek. In de jaren zestig en zeventig was er ruimschoots aandacht voor het ‘geval’ Van de Velde, daarna belandde hij in de vergeethoek.

Na zijn derde maagoperatie kreeg Roger Van de Velde Palfium voorgeschreven. Wat later bleek het goedje verslavend te zijn en kwam het op lijst van de narcotica terecht. Geen enkele dokter wilde de ondertussen zwaar verslaafde Van de Velde nog Palfium voorschrijven. Hij begon doktersbriefjes te vervalsen en liep tegen de lamp. Zijn advocaat pleitte ontoerekeningsvatbaarheid en na een hallucinant onderzoek van 25 minuten bij de psychiater, werd besloten dat Van de Velde geïnterneerd moest worden. Van de laatste acht jaar in zijn leven zou hij er zes achter de tralies doorbrengen. Net in deze schrijnende omstandigheden schreef deze man zijn heldere proza. Dankzij een schrijversactie raakte hij uit de gevangenis en zou hij opgenomen kunnen worden in de Jellinekkliniek te Amsterdam. Maar daar is hij nooit geraakt. Op 30 mei 1970 bezweek hij op een Antwerps terras aan de gevolgen van zijn Palfiumverslaving.

De afgelopen maanden schuimde ik tweedehandsboekenwinkels af, op zoek naar Van de Veldes boeken, want zijn werk wordt niet meer uitgegeven. Toen ik op een dag samen met Erik Vlaminck koffie dronk in café De Kat, vertelde ik hem dat ik die dag niets had gevonden bij boekhandel Demian. Erik opende zijn rugzak en toverde de Verzamelde Werken van Van de Velde tevoorschijn. ‘Net gekocht bij Demian.’ Erik is een man met veel manieren. Hij gaf me het boek cadeau.

Na enkele mails heen en weer over mijn Van de Velde-obsessie, opperde Erik dat een biografie over Van de Velde ontbreekt en of ik die misschien niet wilde schrijven. Na wat getreuzel (‘Erik, zou jij dat niet beter schrijven?’, kwam het enthousiasme, het eerste contact met mijn uitgever over mijn plannen, de eerste mails met Van de Veldes erven. Het plan is de biografie klaar te hebben in 2020, dan is het vijftig jaar geleden dat Roger Van de Velde stierf.

Ondertussen zijn we enkele weken verder en overheerst de paniek. Waar ben ik aan begonnen? Wat als ik de mist inga? Hoe vind ik informatie over zijn jeugd? Hoe werk ik me door de bergen archiefmateriaal? Wat voor soort biografie ga ik schrijven? Zal ik de juiste toon vinden?

Tot ik vorige week het handschrift van Knetterende Schedels in mijn handen had. Een eenvoudig schriftje, prachtig proza in blauwe en zwarte inkt. Ik had goud in mijn handen.

Wilt u meer lezen over Roger Van de Velde? Zijn kleinzonen zorgden voor een mooie website www.rogervandevelde.be

Handschrift
Het schriftje waarin Roger Van de Velde De Knetterende Schedels neerpende.