Oproep in Het Laatste Nieuws en Gazet van Antwerpen

Met hulp van de leden van de Geschiedkundige Studiegroep Ten Boome werd een oproep tot informatie over Roger Van de Velde gelanceerd in Het Laatste Nieuws en de Gazet van Antwerpen.

Het Laatste Nieuws, 10 januari 2019

Biografie over schrijver Roger Van de Velde op komst

Roger Van de Velde.
 R. Dijckmans Roger Van de Velde.
 Het leven van de in 1970 overleden Boomse schrijver en journalist Roger Van de Velde wordt vereeuwigd in een biografie. Biografe Ellen Van Pelt hoopt op de hulp van de Bomenaars om zoveel mogelijk informatie over de man te kunnen verzamelen.

Roger Van de Velde is een van de talloze schrijvers in ons taalgebied die bij het grote publiek in de vergetelheid zijn geraakt. Maar zijn oeuvre blijft een geheimtip die schrijvers aan elkaar doorgeven. Dimitri Verhulst noemt hem als zijn favoriete schrijver, Erik Vlaminck wijdde een theaterstuk aan Van de Velde en filmmaker Kris Verdonck maakte een kortfilm geïnspireerd op Van de Veldes verhalenbundel ‘Knetterende Schedels’. Nu wil de Antwerpse schrijfster Ellen Van Pelt tegen 2020, vijftig jaar na zijn overleden, het levensverhaal van Van de Velde optekenen. Ze doet alvast een oproep om zoveel mogelijke informatie over de man te kunnen verzamelen.

Roger Van de Velde werd geboren op 13 februari 1925 te Boom. Hij was de zoon van Jan Frans Van de Velde en Maria Callaert. Zijn vader had samen met zijn broers een jeneverstokerij, De Condor in de Tuyaertsstraat. Na de dood van zijn vader hertrouwde zijn moeder met Louis Eyckmans. Het lager onderwijs volgde Van de Velde in de Broederschool in Boom tussen 1932 en 1939. Hij was een sportieve jongen: hij was lid van de Boomse zwemclub en speelde voetbal. In 1946 huwde Van de Velde met Roza Verboven, ook zij is in Boom geboren. “Ik ben op zoek naar mensen die meer informatie hebben over Roger Van de Velde, die iets meer kunnen vertellen over jeneverstokerij De Condor of misschien nog Maria Callaert, Louis Eyckmans, Roza Verboven of Roger Van de Velde zelf hebben gekend”, aldus Van Pelt.

Gazet van Antwerpen, 14 januari 2019

gva

Van de Velde in Turkije

Enkele weken ontmoette ik Gülcan Kahraman, de bevlogen hoofdredactrice van het Nederlands-Turkse tijdschrift Akrostiş. Toen ik haar vertelde over Roger Van de Velde, blonken er lichtjes in haar ogen. ‘Ik heb over hem geschreven, in het Turks.’ Wat later zat de Nederlandse versie van haar redactionele tekst voor het Waanzin-nummer van Akrostiş in mijn mailbox. Over Roger Van de Velde, zijn Turkse tegenhanger Sait Faik en natuurlijk ook over de fantastische kortfilm Knetterende Schedels van Kris Verdonck.

Oorspronkelijke titel ‘Yazmasam deli olacaktım’ / Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden

“ALS IK NIET SCHREEF WERD IK GEK” (SAIT FAIK)

22.10 uur, 10 september

Als ik terug rijd is het rustig, de autoweg is een gitzwarte leegte. Hoe verder ik rijd, hoe langer de weg wordt en hoe verder hij zich van me af beweegt, lijkt het. Ik ben nog steeds onder de indruk van de avond, doortrokken van het gevoel een niet opgemerkt inzicht te hebben opgemerkt, terug te komen van een plek waar niemand is geweest, een onberoerde plek beroerd te hebben. Schrijvers zitten ingeklemd tussen de wereld die ze dromen en de realiteit, voelen een diep verdriet over het onrecht dat ze meemaken, de dwingelandij en de repressie, en weten dat ze alleen naar hun pen kunnen grijpen om daar iets tegen te doen. Ik denk aan hoe ontijdig en onplaatselijk de mensen zijn die in verschillende tijden in verschillende landen en talen schrijven.

Daar moet ik in Akrostiş absoluut over schrijven…

Wat is waanzin?
Is het gekte? Is het iets wat niet normaal is, wat buiten het normale ligt? Een ziekte? Een vorm van een totaal niets? Is alles, zoals het heet, ‘pas duidelijk door zijn tegendeel’? Zijn wijsheid en waanzin zo tegengesteld aan elkaar? Bestaat er een relatie tussen creatieve genialiteit en waanzin?

En wat is de invloed van waanzin op theater, romans, schilderijen, beeldhouwwerk en al die andere schone kunsten? Kun je in absolute zin spreken van normaliteit, van wat verstandig is? Wie bepaalt trouwens wat normaal is? Als dat de samenleving is, heeft die dan geen behoefte aan waanzinnigen? Is het soms een soort spookachtig lot van kunstenaars en schrijvers om met een vorm van waanzin behept te zijn?

Beste lezer,

in deze aflevering van het tijdschrift Akrostiş, samengesteld door een nieuwe redactieraad, presenteren we u de mooiste teksten, gedichten, krankzinnigheden, verhalen en essays.

De bijdragen aan ons thema Literatuur en waanzin komen van schrijvers uit Turkije en België, die samen een groot aantal op waanzin gebaseerde boeken, romans, en romanpersonages bekijken. Daarmee zoeken ze de grenzen op van de waanzin en presenteren u teksten die kunst en literatuur met een portie waanzin besmetten.
We onderzoeken in deze aflevering of er een noodzakelijk verband is tussen kunst / literatuur en waanzin, en we stippen punten aan waar artistieke creatie en het beeld van waanzin samenkomen, waar ze elkaar snijden.

19.25 uur, 10 september

Verdomme, ik ben te laat! In een van de zijstraten vind ik met moeite een parkeerplaats, ik loop haastig in de richting van het gebouw, biddend dat Michiel me buiten het culturele centrum opwacht. Door de menigte op de stoep valt het oranje pand onmiddellijk op, voor de glazen deur zie ik Michiel naar me wenken. Hij staat met een paar mensen te praten. Heerlijk is het om in zo’n menigte een bekend gezicht te zien…

Naast Michiel staat Kris, een regisseur, en zijn vrouw, de kunstenares Katja Louisa Stonewood, is er ook, we begroeten elkaar en maken kennis. Katja heeft als regie-assistente en art director aan de film meegewerkt.

We praten over de film en het tijdschrift. “Kom dan gaan we naar binnen,” zegt Kris,“de film begint zo.”
We hebben de eer u een voorproefje te bieden uit een ongepubliceerde tekst van de wereldberoemde kunstenaar Jan Fabre – een primeur, want de tekst zal pas in de loop van 2018 worden uitgebracht.

De dierbare schrijfster en kunstenaar Nergiz Şahin werkt aan een project in samenwerking met kunsthuis Yellow Art. Onze redacteur Akim A.J. Willems verbleef een week als artist in residence in Kaos en beschrijft de ervaringen die hij daar opdeed. Yellow Art en Kaos organiseren kunstzinnige activiteiten met mensen die psychiatrische problemen hebben. In ons tijdschrift vindt u tekeningen en gedichten die in deze twee instellingen zijn gemaakt. Tuur Devens onderzoekt voor ons het begrip outsider kunst. Johan De Vos neemt het thema ‘waanzin in de literatuur’ onder de loep.

Eregast in dit nummer is Tezer Özlü…

Meltem Dağcı interviewt Elif Koç, die als psychologisch adviseur werkzaam is, over het boek Ik heb je nooit een rozentuin beloofd en het begrip waanzin. Peter Weyns analyseert het boek Schaaknovelle van Stefan Zweig. Onze schrijvers en kunstenaars bekijken het begrip waanzin in al zijn facetten en vanuit verschillende perspectieven.

19.05 uur, 10 september

Ik ga naar Merksplas voor een ontmoeting met onze redacteur Michiel Leen. Ik ben uitgenodigd voor de première van ‘Knetterende schedels’, een korte film van de Belgische regisseur Kris J.Y. Verdonck. De film gaat over het leven van Roger Van de Velde, een Belgische auteur die in de jaren zestig leefde. Vanwege zijn verslaving aan palfium zat de auteur jarenlang in gevangenissen en psychiatrische klinieken. Hij kreeg een publicatieverbod en iedere mogelijkheid om te schrijven werd hem afgenomen.

En dan zijn er nog dichters die gek van verliefdheid door de woestenij zwerven.

Zijn er eigenlijk dichters die niet aan de rand van de gekte zwerven? Naast onze vaste dichters als Mustafa Kör, Ömer Turan, Haydar Ergülen, k. Iskender hebben ook Menno Wigman, Şeref Bilsel, Max Greyson, Çiğdem Sezer en Astrid Haerens hun medewerking aan dit nummer verleend.

Menno Wigman, de dichter op ons omslag, schreef in een tijd dat hij in een psychiatrische kliniek verbleef het gedicht Godverdedomme. Het gedicht, waarin alle grammaticale regels met voeten worden getreden, is geïnspireerd op brieven die hij kreeg van een patiënt.

“Voorzichtig moet je lopen door de woorden heen”. Zo begint een woordgedicht voor de liefde van Şeref Bilsel. U zult voorzichtig door de tekst van onze dichter lopen en bezoedeld worden met woorden.

20.35 uur, 10 september

“Gefeliciteerd! Ik vond de film heel geslaagd en weet je, dat Roger Van de Velde ondanks alle verboden wilde schrijven en het dunne vloeipapier voor sigaretten dat hij zijn vrouw stiekem mee liet brengen wanneer ze hem in de gevangenis kwam bezoeken gebruikte om op te schrijven, dat doet me denken aan een Turkse schrijver. Misschien zou Van de Velde gek geworden zijn als hij niet schreef…

“Als ik niet schreef werd ik gek.”

Dat is een citaat van de Turkse korte verhalenschrijver Sait Faik.”

“Ja, Gülcan,” zegt Kris,“inderdaad. Dat is precies wat Roger Van de Velde ook zei.”

Schrijvers en dichters, die in hun binnenste en in hun mond woorden dragen, maken onze talen verwant en ons vertrouwd, bedenk ik me, en als we elkaar aankijken zien we in het stralen van onze ogen dat de Turkse en de Vlaamse literatuur elkaar op dat moment snijden, de ogen van de woorden raken onze ogen.

Een groet aan alle Don Quichots die geloven dat ze de wereld kunnen veranderen!

Hier is ons vijfde nummer…

Gülcan Kahraman
Hoofdredacteur

Van de Velde in Mexico

Helaas ben ik na mijn reis naar Kreta, niet op het vliegtuig naar Mexico gestapt om ook daar onderzoek te doen voor de biografie.

Roger Van de Velde zette nooit voet aan wal in Mexico, maar zijn teksten wel. De korte verhalen van Van de Velde worden er bijzonder gewaardeerd. Dit is de verdienste van Fons Lanslots. Deze man leidde net als ik aan een ongeneeslijke Van de Velde-obsessie. Hij schreef voor het Nationaal Biografisch Woordenboek een bijdrage over Van de Velde. En vooral, hij vertaalde Roger Van de Veldes korte verhalen naar het Spaans.

Fons was een grote liefhebber van Mexico, ging er vaak op reis en sprak de taal. Via zijn contacten in de literaire wereld aldaar, verschenen verschillende verhalen van Van de Velde in literaire bijlages van kranten en in literaire tijdschriften. Helaas overleed Fons Lanslots enige tijd geleden en zit de Mexicaanse fanclub dus al even op zijn honger.

Monsieur Delcourt y los gusanos, Una leccion de filosofia, Trompeta, het klinkt goed. De Mexicanen lijken ook te houden van psychedelische illustraties bij korte verhalen.

Mocht er een vertaler zich geroepen voelen, de Mexicaanse fans zullen u dankbaar zijn!

Van de Velde op Kreta

Soms kan een biografie schrijven bijzonder aangenaam zijn. Bijvoorbeeld wanneer de enige nog levende nazaat  van het sujet in kwestie op het zonovergoten Kreta woont.

Met een klein hartje vertrok ik naar Kreta. Vier dagen in een klein dorpje met een man die ik niet kende, om het over zijn overleden vader te hebben. Bovendien krijg ik soms een rothumeur wanneer ik te lang sociaal moet zijn.

Ik maakte me zorgen om niets. Max Van de Velde, de oudste zoon van Roger, bleek een ontzettend attente gastheer die me met open armen ontving. Hij nam me mee op sleeptouw naar enkele prachtige plekjes in Kreta: Zaros, Matala en Lentas. Op een terras met zicht op zee, in een klein dorpscafé, in de auto op hobbelige wegen, Max beantwoordde met engelengeduld mijn vele vragen. Naarmate de dagen vorderden, leken er bij hem meer herinneringen naar boven te komen.

De vier dagen vlogen voorbij. Ik vertrok naar huis met een rugzak vol verhalen én de stem van Roger Van de Velde op een cassettebandje uit de jaren 60.

Toen mijn vliegtuig opsteeg, moest ik denken aan wat Roger Van de Velde enkele maanden voor zijn dood als nieuwjaarswens schreef: ‘Liefst zou ik 20180919_170038.jpgin 1970 uitwijken naar een ver land, waar geen mens mij kent en waar verleden noch toekomst enig belang hebben in de zorgeloze beleving van elke zonovergoten dag.’ Zijn zoon maakte deze wens waar.

Roger-loze dagen

‘Wanneer hebben we eens een Roger-loze dag?’ zuchtte mijn man afgelopen week. Tja, waar het hart van vol is, loopt de mond van over. Sinds ik aan de biografie ben begonnen, neemt mijn Van de Velde-obsessie alleen maar toe. Haast elk gesprek gaat over Roger. ‘In de krant staat een artikel over interneringen nu, het gaat er niet veel beter aan toe als destijds toen Roger werd opgesloten.’ ‘Vandaag heb ik een verhaal gevonden van Roger dat nog niet gepubliceerd werd.’ ‘Ik zou echt graag iemand van Janssens Farmaceutica kunnen spreken over Palfium.’

Niet alleen mijn huisgenoten val ik lastig met mijn obsessie, ook andere mensen die ik ontmoet, moeten er aan geloven. Bij deze: mijn welgemeende excuses.

Toch leidt dat niet kunnen zwijgen over Van de Velde tot interessante ontdekkingen. Zo kom ik tot de ontdekking dat schilder Jan Vanriet ooit nog met Roger optrok en dat de psychiater die Roger gek verklaarde nog in leven is. En ontdekte ik dat een vriend als jonge gast een heuse Roger-bevlieging had. Hij liet zich zelfs in Roger-positie fotograferen. Ja, u ziet hem hier onderaan op de foto. (Dank je, Niels!)

Maar goed, ik ga mijn leven beteren en Roger-loze dagen inlassen.

received_10215790400824099

 

Waar is Wally in het liberaal archief

Roger Van de Velde’s echtgenote knipte de krantenartikels die haar man schreef voor de Nieuwe Gazet netjes uit en bewaarde ze in mappen. Deze mappen liggen nu in het Letterenhuis. Helaas knipte mevrouw Van de Velde netjes rond het artikel, waardoor de datum vaak verloren is gegaan. Soms schreef ze die met de hand bij het artikel, maar niet altijd.

Dus verhuis ik de komende maanden naar het Liberaal Archief in Gent. Daar worden de exemplaren van de Nieuwe Gazet bewaard, ingebonden in grote boeken. Het idee ‘ik pluis de jaargangen tussen 1947 en 1970 even uit’, werd de eerste dag al ‘oh jee, dit wordt een tijdrovend monnikenwerk.’

Veel artikels in De Nieuwe Gazet zijn niet ondertekend met de naam van de journalist. Fernand Papon, collega van Van de Velde, vertelde me dat een journalist destijds zijn artikels pas mocht ondertekenen met zijn naam of initialen wanneer hij zijn sporen verdiend had.  Zoeken naar een speld in een hooiberg dus. Soms meen ik Rogers schrijfstijl te herkennen, maar helaas zijn er nog tal van andere goede journalisten bij De Nieuwe Gazet wiens schrijfstijl met die van hem te vergelijken valt. Ik durf er dus mijn hand niet voor in het vuur steken welke artikels van hem zijn en welke van andere nobele onbekenden.

Het doorbladeren van de kranten gaat traag, ontzettend traag. Mijn ogen speuren elke bladzijde af, op zoek naar RVDV, PAN (Rogers pseudoniem), R Van de Velde of Roger Van de Velde. Ook scan ik de krantenkoppen in de hoop artikels uit de knipselmap te herkennen. Er is er immers eentje dat ik echt heel graag zou lezen, gewoon om te weten of het werkelijk bestaat. Zodra ik het vind, meer daarover. Maar eerst verder speuren.

20180530_102150[1]
Mijn route van het station tot aan het archief loopt door het mooie Citadelpark.

Roger las bijna net zoveel als ik

20180605_131020

In de Oude Beurs, vlakbij de Grote Markt, vind je Boekhandel Brocatus. De eigenaar Marcel Brocatus heeft al meer dan 55 jaar als boekenhandelaar op de teller staan. Ondertussen is hij 88 jaar, maar aan stoppen denkt hij niet.

Wie op zoek is naar een boek, krijgt bij Marcel een klantenservice uit de duizend. Wanneer hij het boek niet in zijn uitgebreide collectie heeft, dan laat je je telefoonnummer achter. Soms krijg je dan weken of maanden later een telefoontje van hem ‘Ik heb je boek gevonden.’

Marcel was ooit een collega van Roger Van de Velde bij De Nieuwe Gazet. Roger werkte er als journalist, Marcel was inspecteur. Hij bezocht de krantenwinkels en deed marktonderzoek.

Marcel herinnert zich Roger als een intelligente en belezen jonge man. Hij was graag in zijn gezelschap, omdat er altijd wel iets interessants op te steken viel.

‘Roger las bijna zoveel als ik.’ Uit de mond van Marcel Brocatus wil dat heel wat zeggen. Tot enkele jaren geleden las Marcel elke dag een boek. Ongeveer 14 000 heeft hij er gelezen.

In de jaren vijftig verliet Marcel de krant. Daarna hield hij nog slechts sporadisch contact met Van de Velde. Hij volgde de literaire carrière van Roger vanop afstand. Van alle boeken van Van de Velde, heeft hij de eerste drukken zorgvuldig bewaard. Hij belooft me dat ik ze volgende keer eens mag inkijken.

Wil je ook op bezoek bij deze sympathieke boekhandelaar? Oude Beurs 3, Antwerpen. Elke dag open van 14 uur tot 18 uur.

Biografie Roger Van de Velde (3):Over zwarte panters en zwanen

Vorige week woensdag ontving PEN Vlaanderen de Arkprijs voor het Vrije Woord. Als lid van de raad van bestuur van PEN, had ik de eer deel te nemen aan de festiviteiten. Terwijl ik daar in de zaal van de Zwarte Panter luisterde naar de feestredes, dwaalden mijn gedachten af naar 7 mei 1970. Naar De Zwaan op de Grote Markt in Brussel. Daar nam Roger Van de Velde diezelfde Arkprijs in ontvangst. Dankzij een schrijversactie was hij enkele weken eerder vrij gekomen uit Merksplas. Hubert Lampo sprak de laureaat toe, Roger Van de Velde sprak zelf zijn dankwoord uit.

Met mijn neus op het rijkelijk versierde koningsblauwe schrijn van de Arkprijs, zoek ik naar de inscriptie met zijn naam. Daar staat hij, Roger Van de Velde – Recht op Antwoord. Ik strijk er even met mijn vinger langs. Bijna vijftig jaar geleden heeft hij dit schrijn in zijn handen gehad en nu sta ik hier. Misschien is dit het dichtste dat we ooit bij elkaar zullen komen.

Hoewel, het is niet helemaal dezelfde schrijn als destijds. De namen van de laureaten worden in het schrijn gegraveerd. In 1994 was er geen plek meer en werd er een zilveren band aan toegevoegd. Ondertussen dreigt er opnieuw plaatsgebrek en wordt gezocht naar een oplossing. Helaas blijft de Arkprijs voor het Vrije Woord nodig.

IMG_1624
foto: Dimitri Bontenakel

Biografie Roger Van de Velde (2):Walter, Kris en Piet

Mijn archiefwerk in het Letterenhuis onderbreek ik nu en dan voor ontmoetingen met mensen die Roger Van de Velde gekend hebben of die net als ik, door hem begeesterd zijn. Stuk voor stuk bijzondere mensen, waarvan de ogen gaan blinken zodra ze het over Roger hebben.

De eerste persoon die ik opzoek is Walter van den Broeck. Hij ontvangt me in een gezellige kamer vol boekenkasten. ‘Dit zijn enkel de Nederlandstalige boeken,’ zegt hij.  Op tafel liggen op een stapeltje alle gepubliceerde boeken van Roger Van de Velde. Om jaloers op te zijn. Want al heb ik ondertussen wel alle boeken van Roger gelezen, ik heb ze nog niet allemaal in mijn bezit.

Walter vertelt over de twee keer dat hij Roger ontmoette en over de schrijversactie die werd opgezet om hem vrij te krijgen. Wanneer zijn geheugen hem in de steek dreigt te laten, duikt hij plots weg achter zijn bureau. Hij opent een kast met daarin rijen handgeschreven dagboeken, netjes geordend per jaartal. Walter leest voor wat hij schreef de dag dat hij vernam dat Roger Van de Velde stierf. Even moet ik slikken. Ook Walters ogen zijn vochtig.

Roger Van de Velde inspireert bijna vijftig jaar na zijn dood kunstenaars die hem nooit gekend hebben. Op het terras van café Kamiel ontmoet ik Kris Verdonck. Net als ik nu, bracht hij maanden door in de archieven van het Letterenhuis. En net als ik is hij gefascineerd door het verhaal van Roger Van de Velde, maar nog meer door zijn ijzersterke, sobere proza.

Kris is een droom van een tipgever: de namen van mensen die Roger gekend hebben of mensen kennen die hem gekend hebben vliegen rond mijn hoofd, alsook boekentips, gegevens over de gevangenis in Merksplas, het gebruik van Palfium en de journalisten van De Nieuwe Gazet.

Kris maakte een kortfilm ‘De Knetterende Schedels’. Mis je kans niet om deze kortfilm te zien, het is een pareltje dat je naar de keel grijpt.  De film vertrekt binnenkort op festivaltournee en zal in verschillende landen te zien zijn. Roger Van de Velde zat dan misschien lang achter tralies, zijn werk spreidt de vleugels. De trailer kan je online bekijken.

In het archief vond ik een Frans opstel dat Roger Van de Velde schreef in 1944. Er zat een brief bij van Piet Verelst. Deze man zat in de jaren 40 naast Roger op de schoolbanken. Wanneer ik hem contacteer, vertelt hij me dat hij zich Roger Van de Velde nog goed herinnert. Roger was ‘rijper’ dan de andere jongens van de klas en tijdens discussies met de leraar kwam hij aandraven met kennis en argumenten waar zij nog nooit van gehoord hadden. Piet had grote bewondering voor Roger, die vooral erg goed was met taal. Daarom had hij het opstel al die jaren bewaard en opgestuurd naar het Letterenhuis. Piet vertelt me over hun dagelijkse wandeling naar de tram, over de andere vrienden van Roger, over het leven op school in Antwerpen ten tijde van de oorlog. Ondertussen is Piet meer dan negentig jaar oud en de herinneringen aan zijn schoolkameraad zijn beperkt.  We beloven om contact te houden. Wanneer ik meer informatie vind over Rogers schoolperiode, zal ik die aan hem doorspelen, misschien komen er dan meer herinneringen boven drijven.

Fijne mensen, fijne ontmoetingen. En nu weer verder de archieven in.

De Knetterende Schedels - Kris Verdonck
uit De Knetterende Schedels, kortfilm van Kris Verdonck