Van de Velde op Kreta

Soms kan een biografie schrijven bijzonder aangenaam zijn. Bijvoorbeeld wanneer de enige nog levende nazaat  van het sujet in kwestie op het zonovergoten Kreta woont.

Met een klein hartje vertrok ik naar Kreta. Vier dagen in een klein dorpje met een man die ik niet kende, om het over zijn overleden vader te hebben. Bovendien krijg ik soms een rothumeur wanneer ik te lang sociaal moet zijn.

Ik maakte me zorgen om niets. Max Van de Velde, de oudste zoon van Roger, bleek een ontzettend attente gastheer die me met open armen ontving. Hij nam me mee op sleeptouw naar enkele prachtige plekjes in Kreta: Zaros, Matala en Lentas. Op een terras met zicht op zee, in een klein dorpscafé, in de auto op hobbelige wegen, Max beantwoordde met engelengeduld mijn vele vragen. Naarmate de dagen vorderden, leken er bij hem meer herinneringen naar boven te komen.

De vier dagen vlogen voorbij. Ik vertrok naar huis met een rugzak vol verhalen én de stem van Roger Van de Velde op een cassettebandje uit de jaren 60.

Toen mijn vliegtuig opsteeg, moest ik denken aan wat Roger Van de Velde enkele maanden voor zijn dood als nieuwjaarswens schreef: ‘Liefst zou ik 20180919_170038.jpgin 1970 uitwijken naar een ver land, waar geen mens mij kent en waar verleden noch toekomst enig belang hebben in de zorgeloze beleving van elke zonovergoten dag.’ Zijn zoon maakte deze wens waar.

Roger-loze dagen

‘Wanneer hebben we eens een Roger-loze dag?’ zuchtte mijn man afgelopen week. Tja, waar het hart van vol is, loopt de mond van over. Sinds ik aan de biografie ben begonnen, neemt mijn Van de Velde-obsessie alleen maar toe. Haast elk gesprek gaat over Roger. ‘In de krant staat een artikel over interneringen nu, het gaat er niet veel beter aan toe als destijds toen Roger werd opgesloten.’ ‘Vandaag heb ik een verhaal gevonden van Roger dat nog niet gepubliceerd werd.’ ‘Ik zou echt graag iemand van Janssens Farmaceutica kunnen spreken over Palfium.’

Niet alleen mijn huisgenoten val ik lastig met mijn obsessie, ook andere mensen die ik ontmoet, moeten er aan geloven. Bij deze: mijn welgemeende excuses.

Toch leidt dat niet kunnen zwijgen over Van de Velde tot interessante ontdekkingen. Zo kom ik tot de ontdekking dat schilder Jan Vanriet ooit nog met Roger optrok en dat de psychiater die Roger gek verklaarde nog in leven is. En ontdekte ik dat een vriend als jonge gast een heuse Roger-bevlieging had. Hij liet zich zelfs in Roger-positie fotograferen. Ja, u ziet hem hier onderaan op de foto. (Dank je, Niels!)

Maar goed, ik ga mijn leven beteren en Roger-loze dagen inlassen.

received_10215790400824099

 

Waar is Wally in het liberaal archief

Roger Van de Velde’s echtgenote knipte de krantenartikels die haar man schreef voor de Nieuwe Gazet netjes uit en bewaarde ze in mappen. Deze mappen liggen nu in het Letterenhuis. Helaas knipte mevrouw Van de Velde netjes rond het artikel, waardoor de datum vaak verloren is gegaan. Soms schreef ze die met de hand bij het artikel, maar niet altijd.

Dus verhuis ik de komende maanden naar het Liberaal Archief in Gent. Daar worden de exemplaren van de Nieuwe Gazet bewaard, ingebonden in grote boeken. Het idee ‘ik pluis de jaargangen tussen 1947 en 1970 even uit’, werd de eerste dag al ‘oh jee, dit wordt een tijdrovend monnikenwerk.’

Veel artikels in De Nieuwe Gazet zijn niet ondertekend met de naam van de journalist. Fernand Papon, collega van Van de Velde, vertelde me dat een journalist destijds zijn artikels pas mocht ondertekenen met zijn naam of initialen wanneer hij zijn sporen verdiend had.  Zoeken naar een speld in een hooiberg dus. Soms meen ik Rogers schrijfstijl te herkennen, maar helaas zijn er nog tal van andere goede journalisten bij De Nieuwe Gazet wiens schrijfstijl met die van hem te vergelijken valt. Ik durf er dus mijn hand niet voor in het vuur steken welke artikels van hem zijn en welke van andere nobele onbekenden.

Het doorbladeren van de kranten gaat traag, ontzettend traag. Mijn ogen speuren elke bladzijde af, op zoek naar RVDV, PAN (Rogers pseudoniem), R Van de Velde of Roger Van de Velde. Ook scan ik de krantenkoppen in de hoop artikels uit de knipselmap te herkennen. Er is er immers eentje dat ik echt heel graag zou lezen, gewoon om te weten of het werkelijk bestaat. Zodra ik het vind, meer daarover. Maar eerst verder speuren.

20180530_102150[1]
Mijn route van het station tot aan het archief loopt door het mooie Citadelpark.

Roger las bijna net zoveel als ik

20180605_131020

In de Oude Beurs, vlakbij de Grote Markt, vind je Boekhandel Brocatus. De eigenaar Marcel Brocatus heeft al meer dan 55 jaar als boekenhandelaar op de teller staan. Ondertussen is hij 88 jaar, maar aan stoppen denkt hij niet.

Wie op zoek is naar een boek, krijgt bij Marcel een klantenservice uit de duizend. Wanneer hij het boek niet in zijn uitgebreide collectie heeft, dan laat je je telefoonnummer achter. Soms krijg je dan weken of maanden later een telefoontje van hem ‘Ik heb je boek gevonden.’

Marcel was ooit een collega van Roger Van de Velde bij De Nieuwe Gazet. Roger werkte er als journalist, Marcel was inspecteur. Hij bezocht de krantenwinkels en deed marktonderzoek.

Marcel herinnert zich Roger als een intelligente en belezen jonge man. Hij was graag in zijn gezelschap, omdat er altijd wel iets interessants op te steken viel.

‘Roger las bijna zoveel als ik.’ Uit de mond van Marcel Brocatus wil dat heel wat zeggen. Tot enkele jaren geleden las Marcel elke dag een boek. Ongeveer 14 000 heeft hij er gelezen.

In de jaren vijftig verliet Marcel de krant. Daarna hield hij nog slechts sporadisch contact met Van de Velde. Hij volgde de literaire carrière van Roger vanop afstand. Van alle boeken van Van de Velde, heeft hij de eerste drukken zorgvuldig bewaard. Hij belooft me dat ik ze volgende keer eens mag inkijken.

Wil je ook op bezoek bij deze sympathieke boekhandelaar? Oude Beurs 3, Antwerpen. Elke dag open van 14 uur tot 18 uur.

Biografie Roger Van de Velde (3):Over zwarte panters en zwanen

Vorige week woensdag ontving PEN Vlaanderen de Arkprijs voor het Vrije Woord. Als lid van de raad van bestuur van PEN, had ik de eer deel te nemen aan de festiviteiten. Terwijl ik daar in de zaal van de Zwarte Panter luisterde naar de feestredes, dwaalden mijn gedachten af naar 7 mei 1970. Naar De Zwaan op de Grote Markt in Brussel. Daar nam Roger Van de Velde diezelfde Arkprijs in ontvangst. Dankzij een schrijversactie was hij enkele weken eerder vrij gekomen uit Merksplas. Hubert Lampo sprak de laureaat toe, Roger Van de Velde sprak zelf zijn dankwoord uit.

Met mijn neus op het rijkelijk versierde koningsblauwe schrijn van de Arkprijs, zoek ik naar de inscriptie met zijn naam. Daar staat hij, Roger Van de Velde – Recht op Antwoord. Ik strijk er even met mijn vinger langs. Bijna vijftig jaar geleden heeft hij dit schrijn in zijn handen gehad en nu sta ik hier. Misschien is dit het dichtste dat we ooit bij elkaar zullen komen.

Hoewel, het is niet helemaal dezelfde schrijn als destijds. De namen van de laureaten worden in het schrijn gegraveerd. In 1994 was er geen plek meer en werd er een zilveren band aan toegevoegd. Ondertussen dreigt er opnieuw plaatsgebrek en wordt gezocht naar een oplossing. Helaas blijft de Arkprijs voor het Vrije Woord nodig.

IMG_1624
foto: Dimitri Bontenakel

Biografie Roger Van de Velde (2):Walter, Kris en Piet

Mijn archiefwerk in het Letterenhuis onderbreek ik nu en dan voor ontmoetingen met mensen die Roger Van de Velde gekend hebben of die net als ik, door hem begeesterd zijn. Stuk voor stuk bijzondere mensen, waarvan de ogen gaan blinken zodra ze het over Roger hebben.

De eerste persoon die ik opzoek is Walter van den Broeck. Hij ontvangt me in een gezellige kamer vol boekenkasten. ‘Dit zijn enkel de Nederlandstalige boeken,’ zegt hij.  Op tafel liggen op een stapeltje alle gepubliceerde boeken van Roger Van de Velde. Om jaloers op te zijn. Want al heb ik ondertussen wel alle boeken van Roger gelezen, ik heb ze nog niet allemaal in mijn bezit.

Walter vertelt over de twee keer dat hij Roger ontmoette en over de schrijversactie die werd opgezet om hem vrij te krijgen. Wanneer zijn geheugen hem in de steek dreigt te laten, duikt hij plots weg achter zijn bureau. Hij opent een kast met daarin rijen handgeschreven dagboeken, netjes geordend per jaartal. Walter leest voor wat hij schreef de dag dat hij vernam dat Roger Van de Velde stierf. Even moet ik slikken. Ook Walters ogen zijn vochtig.

Roger Van de Velde inspireert bijna vijftig jaar na zijn dood kunstenaars die hem nooit gekend hebben. Op het terras van café Kamiel ontmoet ik Kris Verdonck. Net als ik nu, bracht hij maanden door in de archieven van het Letterenhuis. En net als ik is hij gefascineerd door het verhaal van Roger Van de Velde, maar nog meer door zijn ijzersterke, sobere proza.

Kris is een droom van een tipgever: de namen van mensen die Roger gekend hebben of mensen kennen die hem gekend hebben vliegen rond mijn hoofd, alsook boekentips, gegevens over de gevangenis in Merksplas, het gebruik van Palfium en de journalisten van De Nieuwe Gazet.

Kris maakte een kortfilm ‘De Knetterende Schedels’. Mis je kans niet om deze kortfilm te zien, het is een pareltje dat je naar de keel grijpt.  De film vertrekt binnenkort op festivaltournee en zal in verschillende landen te zien zijn. Roger Van de Velde zat dan misschien lang achter tralies, zijn werk spreidt de vleugels. De trailer kan je online bekijken.

In het archief vond ik een Frans opstel dat Roger Van de Velde schreef in 1944. Er zat een brief bij van Piet Verelst. Deze man zat in de jaren 40 naast Roger op de schoolbanken. Wanneer ik hem contacteer, vertelt hij me dat hij zich Roger Van de Velde nog goed herinnert. Roger was ‘rijper’ dan de andere jongens van de klas en tijdens discussies met de leraar kwam hij aandraven met kennis en argumenten waar zij nog nooit van gehoord hadden. Piet had grote bewondering voor Roger, die vooral erg goed was met taal. Daarom had hij het opstel al die jaren bewaard en opgestuurd naar het Letterenhuis. Piet vertelt me over hun dagelijkse wandeling naar de tram, over de andere vrienden van Roger, over het leven op school in Antwerpen ten tijde van de oorlog. Ondertussen is Piet meer dan negentig jaar oud en de herinneringen aan zijn schoolkameraad zijn beperkt.  We beloven om contact te houden. Wanneer ik meer informatie vind over Rogers schoolperiode, zal ik die aan hem doorspelen, misschien komen er dan meer herinneringen boven drijven.

Fijne mensen, fijne ontmoetingen. En nu weer verder de archieven in.

De Knetterende Schedels - Kris Verdonck
uit De Knetterende Schedels, kortfilm van Kris Verdonck

 

Biografie Roger Van de Velde (1): Waar ben ik aan begonnen?

Nog geen klein jaar geleden las ik, op aanraden van Erik Vlaminck, voor het eerst een boek van Roger Van de Velde. De Knetterende Schedels blies me van mijn sokken. In glashelder proza en met veel mededogen schetst Van de Velde portretten van zijn lotgenoten in de psychiatrische afdeling waar hij verbleef.

Wie was deze Roger Van de Velde? En waarom had ik nog nooit eerder van hem gehoord? Omdat ik te laat uit de bloemkolen ben gekropen, zo bleek. In de jaren zestig en zeventig was er ruimschoots aandacht voor het ‘geval’ Van de Velde, daarna belandde hij in de vergeethoek.

Na zijn derde maagoperatie kreeg Roger Van de Velde Palfium voorgeschreven. Wat later bleek het goedje verslavend te zijn en kwam het op lijst van de narcotica terecht. Geen enkele dokter wilde de ondertussen zwaar verslaafde Van de Velde nog Palfium voorschrijven. Hij begon doktersbriefjes te vervalsen en liep tegen de lamp. Zijn advocaat pleitte ontoerekeningsvatbaarheid en na een hallucinant onderzoek van 25 minuten bij de psychiater, werd besloten dat Van de Velde geïnterneerd moest worden. Van de laatste acht jaar in zijn leven zou hij er zes achter de tralies doorbrengen. Net in deze schrijnende omstandigheden schreef deze man zijn heldere proza. Dankzij een schrijversactie raakte hij uit de gevangenis en zou hij opgenomen kunnen worden in de Jellinekkliniek te Amsterdam. Maar daar is hij nooit geraakt. Op 30 mei 1970 bezweek hij op een Antwerps terras aan de gevolgen van zijn Palfiumverslaving.

De afgelopen maanden schuimde ik tweedehandsboekenwinkels af, op zoek naar Van de Veldes boeken, want zijn werk wordt niet meer uitgegeven. Toen ik op een dag samen met Erik Vlaminck koffie dronk in café De Kat, vertelde ik hem dat ik die dag niets had gevonden bij boekhandel Demian. Erik opende zijn rugzak en toverde de Verzamelde Werken van Van de Velde tevoorschijn. ‘Net gekocht bij Demian.’ Erik is een man met veel manieren. Hij gaf me het boek cadeau.

Na enkele mails heen en weer over mijn Van de Velde-obsessie, opperde Erik dat een biografie over Van de Velde ontbreekt en of ik die misschien niet wilde schrijven. Na wat getreuzel (‘Erik, zou jij dat niet beter schrijven?’, kwam het enthousiasme, het eerste contact met mijn uitgever over mijn plannen, de eerste mails met Van de Veldes erven. Het plan is de biografie klaar te hebben in 2020, dan is het vijftig jaar geleden dat Roger Van de Velde stierf.

Ondertussen zijn we enkele weken verder en overheerst de paniek. Waar ben ik aan begonnen? Wat als ik de mist inga? Hoe vind ik informatie over zijn jeugd? Hoe werk ik me door de bergen archiefmateriaal? Wat voor soort biografie ga ik schrijven? Zal ik de juiste toon vinden?

Tot ik vorige week het handschrift van Knetterende Schedels in mijn handen had. Een eenvoudig schriftje, prachtig proza in blauwe en zwarte inkt. Ik had goud in mijn handen.

Wilt u meer lezen over Roger Van de Velde? Zijn kleinzonen zorgden voor een mooie website www.rogervandevelde.be

Handschrift
Het schriftje waarin Roger Van de Velde De Knetterende Schedels neerpende.

Schrijfresidentie Wisper (week 5,6 en 7)

De afgelopen weken kon ik minder tijd doorbrengen in het atelier. En ik miste het. Waar ik kon, probeerde ik toch om enkele uurtjes te gaan.  Het blijft me verbazen hoe ik in de Bouwmeesterstraat meer werk verzet dan thuis in mijn schrijfkamer. Op een paar uur heb ik een ruwe versie van een kort verhaal klaar.

Mijn tango-boek begint langzaamaan meer vorm te krijgen. Ik heb de thema’s geselecteerd waarover ik het zou willen hebben: de connectie, de geschiedenis, de muziek, de passie, tango hier in België,…. Hoe meer boeken ik lees en hoe meer artikels ik achter de kiezen heb, hoe meer ik besef hoe rijk de tangocultuur is. Mijn boek zal slechts een kleine stukje ervan weerspiegelen.

Research doen, interviews afnemen, het is fijn werken. Heel anders dan een roman. Al hoor ik mijn manuscript me af en toe roepen.  Het herschrijven stel ik nog even uit. Tot 1 september.

Schrijfresidentie Wisper (week 4)

Een nieuwe week, een nieuwe start.  Ik ruim mijn werktafel op. Alles wat ook maar doet denken aan het manuscript van mijn tweede roman moet voor enkele weken verdwijnen. De uitgever en een collega-schrijver mogen er nu hun ogen over laten glijden. Ik wil afstand nemen, zodat ik er later met een frisse blik weer mijn tanden in kan zetten.

Al lange tijd heb ik een boek over tango in mijn hoofd. Geen handleiding of naslagwerk, maar een soort van mozaïek met korte verhalen, essays en interviews waarmee ik lezers warm kan maken voor deze prachtige dans en cultuur waar ik zelf zo verslaafd aan ben.

Hoewel ik al enkele jaren dans, ben ik in tango-termen nog steeds een tango-baby. Daarom laat ik me bij het schrijven van dit boek leiden door Dirk De Brauwer, een milonguero met meer dan een kwarteeuw danservaring.

Fase één van dit nieuwe boek: lezen, veel lezen, notities maken. Heerlijk om dat te doen aan de grote werktafel in het atelier van Wisper.

Schrijfresidentie Wisper (week 3)

Het was een vruchtbare week. Ik werkte versie-ik-weet-niet-meer-hoeveel van mijn nieuwe manuscript af.

In de eindfase – ik hoop toch dat ik daar beland ben – voelt het alsof ik een timmerman ben die schaaft en schuurt om een zo mooi mogelijk resultaat te verkrijgen. Een woord vervangen door een ander woord, of nee, toch dat eerste woord behouden. Een hoofdstuk dat naar voor moet in het verhaal. Of moet het volledig geschrapt worden? En niet te vergeten: de stopwoordjes eruit in filteren. In dit verhaal werd veel te veel Cynar met witte wijn gedronken en vloeiden ook de beschrijvingen van kleuren iets te rijkelijk. Schrappen, schrappen dus.

Het is fijn om dit timmerwerk in het beeldatelier van Wisper te doen. De tafels zijn er groot zodat ik me kan omringen met alle papieren, aantekeningen en nota’s die ik nodig heb. Ik maak ook een groot schema zodat ik een overzicht krijg van wat ik in welk hoofdstuk vertel.

Het manuscript kan nu een tijd aan de kant. Opsturen naar de uitgeverij en wachten op de feedback. Volgende week is er dus tijd en ruimte voor wat anders.

Deze week kreeg ik voor het eerst gezelschap van Elske Van Lonkhuyzen. We werken een namiddag samen. Gek hoe het getik van haar vingers op haar laptop mij aanzet om niet te treuzelen en ijverig door te schrijven. Soms is het even stil, dan telt ze haar haiku-woorden op haar vingers na. Ik kijk alvast naar haar toonmoment eind augustus.

En kijk, de Bouwmeestersstraat is mijn manuscript in geslopen.